by Herdís Þorgeirsdóttir | 4.05.2012 | Mannréttindi og pólitík
Erindi Herdísar Þorgeirsdóttur á Lagadegi 2012 á Hótel Nordica
Í fyrradag – á alþjóðlegum degi fjölmiðlafrelsis – 2. maí – vakti aðalframkvæmdastjóri Evrópuráðsins, Thorbjörn Jägland, athygli á þeirri hættu sem lýðræðissamfélögum stafar af fjársterkum aðilum þegar þeir beita fjölmiðlum til að hafa áhrif á stjórnvöld. Hann benti á það hvernig þeir nota ítök sín í fjölmiðlum til framdráttar fjárhagslegum hagsmunum sínum og að almenningur hafi yfirleitt enga vitneskju um það hvernig þessum tengslum– milli fjársterkra aðila – fjölmiðla – og stjórnvalda er háttað.
Þar sem tjáningarfrelsið er grundvallarréttur og sjálfstæðir fjölmiðlar lífsnauðsynlegir lýðræðinu benti aðalframkvæmdastjórinn á það að kjörnum valdhöfum beri skylda til að tryggja að blaðamenn geti sinnt starfi sínu án ótta við utanaðkomandi þrýsting.
Þennan sama dag ¬– sagði Sigríður Friðjónsdóttir saksóknari Alþingis að hún væri ósátt við að Landsdómur hefði ekki sakfellt Geir Haarde fyrir brot á 141. gr. almennra hegningarlaga þar sem dómurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að sannað teldist að stórfelld hætta hafi steðjað að íslenskum fjármálastofnunum og heill ríkisins frá 7. febrúar 2008 og að Geir Haarde hafi hlotið að vera sú hætta ljós. Á honum hafi hvílt athafnaskylda og í ljósi þess skyldi hún ekki hvers vegna dómurinn hafi komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið sýnt fram á að þáverandi forsætisráðherra hafi bakað sér refsiábyrgð.
Fjölmiðlar eru hins vegar ekki taldir bera ábyrgð að lögum hafi þeir deilt þessari vitneskju með stjórnvöldum á þessum tíma. Hverju hefði það breytt ef íslenskir fjölmiðlar hefðu í apríl 2008 hafið öfluga umræðu um ástandið og knúið stjórnvöld til svara og þar með hugsanlega til aðgerða?
Á fjölmiðlum hvílir einnig athafnaskylda á grundvelli 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu samkvæmt dómaframkvæmd Mannréttindadómstólsins. En þeirri spurningu er sjaldnast svarað hvað fjölmiðlar láti ósagt – og hverjar eru afleiðingar þess fyrir lýðræði, mannréttindi og réttarríki.
Það er algengara að spurt sé hvort þeir megi fara yfir strikið eins og til dæmis í umfjöllun um dómsmál sem skaðað geta traust almennings á dómstólum – en að spurt sé hvort þeir gangi nógu langt í að upplýsa almenning. Um það sem þagað er um er ekki spurt.
Fjölmiðar eiga að heita varðhundar almennings. Í máli Sunday Times gegn Bretlandi 1979 reyndi á það sem á ensku er kallað „contempt of court“. Sú reglar vísar til þess að fjölmiðlar geti með umfjöllun haft áhrif á meðferð mála fyrir dómstólum, þeir geti haft áhrif á dómara, vitni eða jafnvel afstöðu almennings til annars málsaðila áður en niðurstaða er fengin í málið. Skiptir þar engu hvort það sem sagt er sé rétt. Réttarhöld eiga samkvæmt þessari reglu ekki að eiga sér stað í fjölmiðlum.
Ef nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi til að tryggja vald og óhlutdrægni dómstóla er heimilt að setja tjáningarfrelsi fjölmiðla skorður.
Í mati á því hvort brýna nauðsyn hafi borið til að setja lögbann á umfjöllun Sunday Times í þessu máli kynnti Mannréttindadómstóll Evrópu til sögunnar þau viðmið sem síðan hafi orðið að meginreglum um tjáningarfrelsi fjölmiðla:
– Þar sem tjáningarfrelsið er hornsteinn lýðræðisins nær vernd þess einnig til upplýsinga og hugmynda sem valda usla, móðga og koma fólki í uppnám. Þessi regla er mikilvæg þegar fjölmiðlar eiga í hlut og hún er einnig mikilvæg varðandi réttláta málsmeðferð sem þjónar hagsmunum samfélagsins í heild og byggir á því að almenningur sé rétt upplýstur og treysti dómstólum en þeir geta ekki frekar en aðrar stofnanir samfélagsins starfað í tómarúmi. Það er ekki hægt að gera kröfu um það að engin umræða eigi sér stað um mál fyrir dómi.
– Fjölmiðlar mega ekki fara yfir strikið í umfjöllun um dómsmál en þeim ber skylda til að miðla áfram til almennings upplýsingum og hugmyndum um mál sem eru til meðferðar hjá dómstólum rétt eins og á öðrum sviðum samfélags sem hafa áhrifa á almannahagsmuni. Það er ekki aðeins skylda fjölmiðla að miðla áfram upplýsingum og hugmyndum heldur er það einnig réttur almennings að móttaka slíkt. Mannréttindadómstóll Evrópu.
Í þessum dómi var lagður grundvöllur að þeirri athafnaskyldu sem Mannréttindadómstóll Evrópu telur hvíla á stjórnvöldum til að tryggja sjálfstæða og óháða fjölmiðlun í þágu lýðræðisins.
Mikilvægast er að tryggja á hverjum tíma öfluga umræðu um þjóðfélagsmál – sem vísað er í sem „pólitíska umræðu“ –þar með talin mál á vettvangi dómstóla – enda er það sjónarhorn orðið ráðandi í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Upplýst umræða, þótt gagnrýnin sé, er frekar til þess fallin að auka traust á dómstólum en að rýra það.
Feneyjarnefnd Evrópuráðins hefur í nýrri skýrslu um réttarríkið greint helstu undirstöðuþætti réttarríkisins en þeir eru: 1. Lögmæti þar með gagnsætt, ábyrgt og lýðræðislegt ferli lagasetningar; 2. Að lögin séu skýr og aðgengileg; 3. Bann við gerræðislegri beitingu valds; 4. Réttur til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstólum og þar með endurskoðun dómstóla á stjórnsýsluathöfnum; 5. Virðing fyrir mannréttindum; 6. Jafnræði fyrir lögum.
Feneyjarnefndin telur brýnt að þegar undirstaða réttarríkisins er skilgreind verði sviðið víkkað vegna breyttra valdahlutfalla í nútímasamfélögum – áhrif einkaaðila eru orðin slík fyrir tilstuðlan einkavæðingar víða og í krafti mikils auðs – að koma verður í veg fyrir að þeir geti skert grundvallarmannréttindi með sama hætti og stjórnvöld – enda má ekki á milli sjá hvor eru valdameiri stjórnvöld eða fjársterkir aðilar í viðskiptalífinu. Þess vegna leggur Feneyjarnefndin áherslu á mikilvægi öflugrar pólitískrar umræðu fyrir réttarríkið.
Vinnuhópur um siðferði, sem skilaði skýrslu eftir hrun og birt var sem viðauki við Rannsóknarskýrslu Alþingis sagði íslenska stjórnmálamenningu „vanþroskaða og andvaraleysi ríkjandi gagnvart því hvernig vald í krafti auðs hefði safnast á fárra hendur og ógnað lýðræðislegum stjórnarháttum“. Skýrslan greinir frá auknum þrýstingi viðskiptalífsins í að hafa áhrif á stefnumótun og lagasetningu, ekki síst í kjölfar einkavæðingar. Einnig eru staðfest afskipti stórfyrirtækja og stjórnvalda af fjölmiðlum en fjölmiðlamenn veigruðu sér við að fara út í einstök mál, samkvæmt skýrsluhöfundum, af ótta við starfsmissi.
Í samfélögum sem er stjórnað í krafti auðs – er eignarhald á helstu fjölmiðlum gjarnan í höndum örfárra. Þar sem flestir fjölmiðlar eiga erfitt uppdráttar á eigin viðskiptaforsendum eru þeir auðveld bráð fyrir fjársterka aðila.
Þeir hinir sömu geta því stjórnað vettvangi hinnar pólitísku umræðu – útilokað gagnrýni og krefjandi spurningar – og stjórnað því hverjir fá aðgang að svokölluðu „markaðstorgi hugmyndanna“.
Mannréttindadómstóll Evrópu hefur í slíku samhengi vísað í Hæstarétt Bandaríkjanna um samlíkinguna við „þorpið sem er í eigu fyrirtækisins“ – ef um er að ræða fjölmiðlaumhverfi þar sem aðgengi og úrræði til að ná til fjöldans í gegnum fjölmiðla er takmarkað vegna þröngs eignarhalds.
Samkvæmt dómstólnum hvílir athafnaskylda á ríkinu að grípa til aðgerða til að tryggja fjölmiðlaumhverfi þar sem ríkir fjölræði og fjölbreytni og þar sem þátttaka í umræðu um mikilvæg mál er opin öllum hlutaðeigandi og að þeir geti tjáð skoðanir og hugmyndir – án ótta. Athafnaskylda ríkisins nær einnig til þess að tryggja tjáningarfrelsi í samskiptum einkaaðila samkvæmt nýjum dómi þar sem einkafyrirtæki sagði upp starfsmönnum sem höfðu haft uppi gagnrýnin skrif.
Hæstiréttur Íslands staðfesti nýlega mikilvægi pólitískrar umræðu í dómi þar sem þekktur knattspyrnumaður hafði stefnt DV vegna umfjöllunar um fjármál hans. Þar taldi Hæstiréttur tjáningarfrelsið ganga framar friðhelgi einkalífs enda umræðan tengd áhættusækni fjárfesta í aðdraganda hrunsins en afleiðingar þess hefðu haft víðtæk áhrif á almannahagsmuni.
Pólitísk umræða er háheilög í túlkun Mannréttindadómstóls Evrópu. Engin bönd má leggja á hana nema brýna lýðræðislega nauðsyn beri til. Engu að síður er þessi umræða oft í fjötrum – þar sem jafnvel nokkrir einstaklingar hafa fjöregg lýðræðisins í höndum sér. Sem dæmi um mál sem kallar á öfluga pólitíska umræðu í íslensku samfélagi er fiskveiðistjórnunarkerfið. Prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands heldur því fram að núverandi ríkisstjórn geti ekki fylgt eigin stjórnarsáttmála undir yfirskriftinni „þjóðareign og mannréttindi“ þegar kemur að fiskveiðistjórnuarkerfinu vegna valds hagsmunaðila. Vert er í því samhengi að spyrja um tengsl fjölmiðla við hagsmuni á þeim vettvangi.
Ef vald í krafti auðs stýrir umræðunni, eins og aðalframkvæmdastjóri Evrópuráðsins varaði við í fyrradag – er lýðræðinu ógnað, mannréttindum og réttarríkinu sjálfu. Í Rússlandi Pútins ráða oligarkar ferðinni; blaðamenn sem hafa gagnrýnt spillingu hafa verið myrtir og borgaraleg og stjórnmáleg réttindi eru oft fótum troðin. Á Íslandi fyrir hrun ríkti andvaraleysi gagnvart valdi í kafti auðs sem ógnaði lýðræðislegum stjórnarháttum eins og getið er í viðauka við Rannsóknarskýrslu Alþingis. Spyrja má hvort það andvaraleysi ríki enn? Og hvert það muni þá leiða.
Watergatehneykslið er eitt frægasta dæmið um rannsóknarblaðamennsku sem þekkt er – þar urðu tveir ungir blaðamenn til þess að forseti Bandaríkjanna þurfti að segja af sér vegna fjármálahneykslis. Merkilegur er þáttur uppljóstrarans í því máli en hann benti blaðamönnunum á að rekja slóð peningana. Sú ábending á enn við ef pólitísk umræða á vettvangi fjölmiðla á að þjóna lýðræðinu.
Reykjavík, 4. maí 2012
Herdís Þorgeirsdóttir
– See more at: http://smugan.is/2012/05/um-skyldur-og-abyrgd-fjolmidla-i-lydraedi-og-rettarriki/#sthash.2lUkxQcj.dpuf
by Herdís Þorgeirsdóttir | 3.05.2012 | Mannréttindi og pólitík
Fimmtudagsmorgun, 3. maí kl. 7.30
Sendi ykkur kveðju úr lestinni á leið frá Örebro til Stokkhólms þaðan sem ég flýg heim.
Hér skín glampandi sól inn um gluggann. Hún var taugaóstyrk ungi doktorsneminn sem var að verja ritgerð sína um lög Islam (Sharia) í ljósi alþjóðlegra mannréttindaákvæða. Allt gekk vel. Leiðbeinandi hennar er prófessor við lagadeild Stokkhólmsháskóla og bæði eru þau af írönskum uppruna. Hún sagði mér að margir hefðu varað hana við að fjalla um svo eldfimt efni sem Sharialögin og viðbrögð öfgafullra múhameðstrúarmanna við því að tjáningarfrelsið verndaði ritverk Salman Rushdie; skopmyndir af Múhameð spámanni í Jótlandspóstinum o.fl. – en niðurstaða hennar er að þeir eigi ekki að geta “ritstýrt” umræðunni með því að fæla alla frá að fjalla um þessi trúarbrögð af ótta við afleiðingarnar – tjáningarfrelsið gengur framar umfjöllun um trúarbrögð.
Þetta er sem sagt hugrökk, ung kona og gaman að hafa átt þátt í því að styðja hana!
Kær kveðja,
Herdís Þorgeirsdóttir
by Herdís Þorgeirsdóttir | 25.04.2012 | Mannréttindi og pólitík
Frá Herdísi Þorgeirsdóttur:
Kæru vinir,
Vegna anna í störfum næstu daga er ég ekki komin á fullt í baráttuna. Hún hefst fyrir alvöru eftir rúma viku. Er að undirbúa andmæli við doktorsvörn í Svíþjóð og fyrirlestur sem ég flyt í Reykjavík í næstu viku auk þess sem ég er að binda enda á lausa hnúta vegna kosningabaráttunnar framundan.
Fyrir þá sem hafa áhyggjur af viðhorfskönnunum netmiðla bendi ég á grein Egils Helgasonar á Eyjunni um „vonda blaðamennsku“. Viðhorfskannanir á netmiðlum segja að sjálfsögðu ýmislegt um aflið sem býr að baki frambjóðendum með aðgang að mörgum tökkum og tölvum – en þær segja ekkert um stefnumál eða burði frambjóðenda.
Ég er sama sinnis og Abraham Lincoln sem sagði (í óbeinni þýðingu): Við eigum að trúa því að réttlátur málstaður sé afl í sjálfu sér, og í þeirri trú, allt til enda, eigum við hafa hugrekki til að fylgja þeim málstað samkvæmt skilningi okkar.
Herdís Þorgeirsdóttir
![Ábyrgð forseta]()
by Herdís Þorgeirsdóttir | 22.04.2012 | Mannréttindi og pólitík
Eftir Herdísi Þorgeirsdóttur
Í einkabréfi til vinar síns árið 1800 skrifaði Thomas Jefferson: Ég hef heitið guði að vera í eilífri baráttu gegn hvers konar harðstjórn yfir huga manna. Þessi orð hans veittu mér styrk og innblástur þegar ég hóf rannsóknir mínar á sviði tjáningarfrelsis og mannréttinda upp úr 1990.
Baráttan um embætti forseta Íslands er í mínum huga ekki vinsældakeppni um hver verði myndarlegasta húsfreyjan eða húsbóndinn á Bessastöðum? Hver þyrli upp minnstu ryki; verði alltaf til friðs og nái að sameina þjóðina með því að brosa til hennar og brýna fyrir henni á tyllidögum að spenna sætisbeltin og hlýða á tölu um mikilvægi þess að allir séu sammála.
Hvað þýðir það þegar fólk segir að forsetinn megi ekki vera pólitískur? Að hann megi ekki að segja hug sinn? Slíkt er ágætt ef forsetinn hefur ekkert að segja. En sú manneskja sem skipar þetta embætti verður að hafa eitthvað að segja.
Lýðræðinu stafar ógn af ópólitísku fólki; þeim sem taka ekki afstöðu í mikilvægum lýðræðis- og mannréttindamálum en slík grundvallarréttindi eru lögfest í íslensku stjórnarskránni og alþjóðlegum samningum. Mannréttindi eru í eðli sínu pólitísk af því flest sem varðar afdrif einstaklings er háð pólitísku, efnahagslegu og félagslegu umhverfi hans. Forseti sem ekki skeytir um þetta er lýðræðinu lítils virði.
Um réttarstöðu forsetans er fjallað í stjórnarskránni frá 1944 sem var hugsuð til bráðabirgða. Samkvæmt hefðbundinni túlkun er forseti Íslands valdalaus þótt ýmis ákvæði stjórnarskrár megi túlka í gagnstæða veru. Forseti Íslands má t.d. leggja frumvarp fyrir Alþingi. Ólafur Jóhannesson, höfundur ritsins um Stjórnskipun Íslands, var á þeirri skoðun að forsetinn ætti að vera virkari hluti af framkvæmdavaldinu; hann ætti að skipa ráðherrana án atbeina Alþingis, enda bæru þeir ábyrgð gagnvart honum en ekki þinginu. Skoðun þessa byggði hann á því að nauðsynlegt væri að draga úr valdi hinna pólitísku flokka og ýmissa annarra hagsmunasamtaka.
Forseti sem í samræmi við stjórnarskrána vísar umdeildum málum til þjóðarinnar svo að hún megi eiga lokaorðið starfar í anda lýðræðisins. Þjóðin er ekki síður bær til að taka ákvarðanir um afdrif sín en þeir fulltrúar sem hún kýs á Alþingi. Þjóðin velur þingmennina og telji hún þá sýna sér yfirgang í lagasetningu á hún þann möguleika að spyrna við fótum. Rétturinn til að taka ákvörðun um afdrif sín og framtíð liggur hjá þjóðinni. Ef einhver telur að þjóðin sé ekki í stakk búin til að greiða atkvæði um umdeild mál af því að hana skorti þekkingu eða innsæi þá er lausnin ekki að taka réttinn frá henni heldur að upplýsa hana betur. Hlutverk forseta er að tala fyrir mannréttindum og lýðræði; halda þjóðinni við efnið. Forsetinn á að tala fyrir hagsmunum þjóðarinnar enda fulltrúi hennar en ekki valdsins. Sá sem sækist eftir því að verða forseti verður að vera tilbúinn að axla þá ábyrgð.
– Herdís Þorgeirsdóttir (16. apríl, 2012).
by Herdís Þorgeirsdóttir | 16.04.2012 | Mannréttindi og pólitík
Ólafur Ragnar Grímsson býður sig nú fram í embætti Forseta Íslands eftir sextán ára setu. Rætt er um að möguleg mótframboð kosti tugi ef ekki hundruð milljóna og séu því ekki á færi annarra en þeirra sem njóta stuðnings fjársterkra aðila.
Nýverið færði Svanur Kristjánsson, prófessor í stjórnmálafræði, nokkur rök fyrir því í Ríkisútvarpinu að Ólafur Ragnar Grímsson yrði sjálfkjörinn fimmta kjörtímabilið. Vógu þar þyngst rökin um kostnað en fleiri ástæður voru nefndar sem hefðu fælingaráhrif á mögulega mótframbjóðendur.
„Ísland hrundi undan þunga eigin spillingar,” sagði Svanur og benti á að hið pólitíska vald hefði lengi verið í höndum hagsmunaaðila og því „ekkert almannavald í landinu”. Hann kvað Ólaf Ragnar hafa notað 90 milljónir króna að núvirði til að ná kjöri 1996. Hugsanlegur mótframbjóðandi nú þyrfti, ef eitthvað væri, hærri fjárhæð vegna forskots sitjandi forseta. Að vísu gætu útgerðarfyrirtækin látið „réttan frambjóðanda” fá digran sjóð og þá væntanlega þann sem væri hlynntur áframhaldandi „sægreifavaldi á Íslandi”. En hann taldi ekki miklar líkur á að einhver færi í forsetaframboð í boði kvótakónga.
Í aðdraganda forsetakosninganna 1996 var ég með framsögu í Háskóla Íslands um lögmæti þess að peningaöfl réðu úrslitum í pólitík. Þar töldu sumir eðlilegt að pólitísk framboð væru fjármögnuð af stórfyrirtækjum. Ég benti á hættuna sem af því hlytist fyrir lýðræðið og vísaði í þekkt dómsmál fyrir Hæstarétti Bandaríkjanna (Buckley gegn Valeo, 1976) þar sem tekist var á um það hvort fjármögnun framboða væri liður í stjórnarskrárvörðu tjáningarfrelsi eða ógn við jafnræði borgara í lýðræðisríki.
Hæstiréttur Bandaríkjanna staðfesti þá lögmæti laga sem takmörkuðu framlög í kosningasjóði en taldi þó frambjóðendum heimilt að nota eins mikið eigið fé og þeir réðu yfir, slíkt væri liður í pólitísku tjáningarfrelsi. Þessi niðurstaða varð umdeild enda hefur rödd peningaaflanna í pólitík leitt til þeirra mótmæla nú, sem kenna sig við 99 prósentin er berjast gegn spillingu, græðgi peningaafla og hnignun lýðræðisins.
Í lýðræðinu erum það við, almenningur sem ráðum. Völdin eiga að koma frá okkur og þau ber að nota í okkar þágu. Þetta er sá grundvöllur sem öll mannréttindi hvíla á og rætur eiga í stórmerkum hugmyndum 18. aldar; Sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna 1776, Mannréttindayfirlýsingu Frakka 1789 – og í kjölfar hörmunga síðari heimsstyrjaldar, Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu Þjóðanna 1948. Sérhver einstaklingur er jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin og slíkt er undirstaða frelsis, réttlætis og friðar í heiminum.
Í Mannréttindayfirlýsingunni segir að hverjum manni sé heimilt að taka þátt í stjórn lands síns, beinlínis eða með því að kjósa til þess fulltrúa í frjálsum kosningum. Sú fagra draumsýn um betri veröld sem þarna birtist hefur síðar verið skrumskæld. Einstaklingur má sín lítils nú gegn ægivaldi fjármagnsins. Nú vaða valdhafar víða fram í skjóli peningaafla; rússneskir oligarkar sem urðu auðjöfrar í einkavæðingarferli á rústum kommúnismans standa að baki Pútín. Í Bandaríkjunum býður sig enginn fram til forseta sem ekki hefur gífurlega fjármuni á bak við sig.
Og hér á Íslandi, eftir eitt mesta efnahagshrun allra tíma, kyngjum við því að enginn eigi erindi í framboð nema að hafa tryggt sér öfluga fjárhagslega bakhjarla.
Á nýja Íslandi blasir við að forsetinn muni sitja í tuttugu ár. Engu að síður er teflt fram þeim rökum að hefðin mæli gegn mótframboði við sitjandi forseta. Af hverju helgast sú hefð? Það hlýtur að vera hefð spillingarinnar því lýðræðishefðin gerir kröfu um mótframboð, um andstöðu, um breytingar.
Í þriðja lagi voru þau rök nefnd að fjölmiðlum bæri ekki skylda til að kynna frambjóðendur. Það er rangt. Fjölmiðlum ber skylda til að miðla áfram til almennings öllum þeim upplýsingum sem almenning varða, eins og Mannréttindadómstóll Evrópu hefur margítrekað. Fjölmiðill sem ekki miðlar slíkum upplýsingum er ekki að axla þá ábyrgð sem tjáningar- og upplýsingafrelsið gerir kröfu um og er fylgifiskur þeirrar verndar sem fjölmiðlar njóta.
Í fjórða lagi var þeirri ástæðu teflt fram sem hrella myndi mögulegan mótframbjóðanda að hann yrði „úthrópaður” af stuðningsmönnum forsetans – sem Evrópusambandssinni. Þjóðin ákveður endanlega hvort Ísland verður aðili að Evrópusambandinu en ekki sá sem skipar embætti Forseta Íslands. Þar ræður mestu að hæfileikamanneskja skipi þann sess, svo að ég vitni í stjórnskipunarrit Ólafs Jóhannessonar, en hvorki einarður andstæðingur né talsmaður Evrópusambandsaðildar. Forseti Íslands er þjóðhöfðingi og sameiningartákn þjóðarinnar en ekki fulltrúi sérhagsmuna eða sérstaks hóps innan hennar. Forsetinn er talsmaður þjóðarinnar; tákngervingur hennar, vona hennar og styrks.
Óháð því hvað fólki finnst um mögulega frambjóðendur eða forsetaembættið yfir höfuð er aðeins einn sigur í stöðunni og það er sigur fólksins í landinu en ekki peningaafla, sem rústa meginreglu lýðræðisins um jöfn tækifæri.
(Grein þessi birtist í Fréttablaðinu 24. mars 2012).
by Herdís Þorgeirsdóttir | 15.04.2012 | ALMANAK, Mannréttindi og pólitík
Kjör forseta Íslands fer fram laugardaginn 30. júní. Í fyrsta sinn í sögu lýðveldisins hefur sitjandi forseti ákveðið að sækjast eftir endurnýjuðu umboði – fimmta kjörtímabilið í röð. Þessi ákvörðun hans er umdeild.
Því hefur verið haldið fram að það sé nánast ómögulegt að fara gegn sitjandi forseta. Teflt er fram ýmsum fælingarástæðum, þar á meðal óheyrilegum kostnaði. Fáum sé því kleift að bjóða sig fram– nema með stuðningi fjársterkra aðila.
Í kjölfar þess að íslenska fjármálakerfið hrundi haustið 2008 átti sér stað vitundarvakning um ábyrgð og hlutverk hins almenna borgara að stuðla að framgangi lýðræðisins. Það kviknaði von hjá mörgum um gagngerar breytingar. Umdeild ákvörðun sitjandi forseta hefur slegið á þær væntingar og orðið til þess að ég hef fengið hvatningu um að bjóða mig fram til embættis forseta Íslands.
Þeir sem kalla eftir framboði mínu eiga það sammerkt að deila hugsjónum mínum um virkara lýðræði og aukin mannréttindi. Í rannsóknum mínum hef ég fjallað um þá hættu sem lýðræði og mannréttindum stafa af nánum tengslum stjórnmála, peningaafla og fjölmiðla. Ég hef gagnrýnt þöggun og ótta við valdhafa, sem kæfa nauðsynlega umræðu í samfélaginu og halda því í fjötrum sérhagsmunagæslu.
***
Ég hef kallað til þessa blaðamannafundar til að tilkynna þá ákvörðun mína að bjóða mig fram til embættis forseta Íslands.
Framboð mitt byggir á því að hver maður sé jafnborinn til virðingar og réttinda, er eigi verði af honum tekin og það er undirstaða réttlætis og lýðræðis. Völdin eiga að koma frá okkur fólkinu og þau ber að nota í okkar þágu.
Sjálfsákvörðunarréttur þjóðarinnar er grundvallarregla íslenskrar stjórnskipunar. Í stjórnarskránni er forseta Íslands falið vald til að virkja þann rétt. Málskotsrétturinn er öryggisloki, sem ber að beita af varfærni, en þjóðin þarf jafnfamt að geta treyst því að forseti Íslands hafi burði til að beita þessum rétti ef þörf krefur.
***
Mér finnst að allt sé til vinnandi til að gefa kjósendum kost á að fylkja sér að baki þeim hugmyndum sem framboð mitt byggir á. Í framboði mínu felst ákveðin tilraun fyrir lýðræðið, að láta á það reyna hvort fólkið í landinu – vilji það styðja mig til embættis forseta Íslands – sé máttugra en fjármálaöflin – sem hafa skekkt grundvölll lýðræðisins.
Í mínum huga leikur enginn vafi á því að forseti Íslands gegnir mikilvægu hlutverki sem talsmaður þjóðarinnar en hvorki sérhagsmuna né sérstaks hóps innan hennar.
Á þjóðinni hvílir farg. Hún hefur áhyggjur af fjármálum sínum og framtíð. Í landinu ríkir óvissa.
Þjóðin hefur aldrei þurft meira á því að halda en nú að forseti Íslands sé öflugur málsvari mannréttinda og lýðræðis. Ég er óhrædd á þeim vettvangi og tel að forseti sem leggur áherslu á þær hugsjónir muni starfa í sátt við þjóðina.
Þakka ykkur fyrir.
